Homeحزب    عضو یت    دفترمیهمانان وخوانندگان    حقوق بشر    دانشگاه های ایران    جوانان و کودکان     زنان    گارگری،آموزگاران ،اساتیددانشگاه ها،روزنامه نگاران ،اتحادیه ها     مسائل جهانی    گزارش از جنایات 3 دهه رژیم .فساد حکومتی     فرهنگ وهنر    اقتصاد و فن آوری    تاریخ/آثار باستانی     تریبون آزاد/ رویداد news    ورزشی    بهداشت و بهزیستی    پیرامون زیست ایران و جهان   

دوشنبه، 11 مهر ماه 1390 برابر با 2011 Monday 03 October

فرصت های از دست رفته برای توليد آب در کشور


روزنامه خراسان: «آبخيزداري» که از آن به عنوان «مادر توليد آب» از آب هاي سرگردان ياد مي شود، از طرح هاي ملي گسترده اي است که به تناوب هر چند سال يک بار، در مجلس شوراي اسلامي مطرح و وزارت خانه ها و سازمان هاي متعددي متعهد به اجراي آن شده و پس از آن به فراموشي سپرده مي شود. کشور و عرصه هاي کشاورزي نيازمند تامين آب است اما طرح هايي که مي تواند در توليد آب موثر شود، همچنان در بوروکراسي اداري و سهل انگاري چند ساله گرفتار شده و «توليد آب کشاورزي» در حد حرف و لايحه و مصوبه باقي مانده است.
نگاهي به «آبخيزداري»
آبخيزداري، مديريت و استفاده صحيح از اراضي حوضه آبريز طبق برنامه هايي از قبل طرح ريزي شده مشتمل بر مهار فرسايش و تنظيم جريان هاي سيلابي و رسوب گذاري و اصلاح پوشش نباتي و غيره مي باشد به عبارت ديگر آبخيزداري مديريت علمي حوضه آبخيز است که ضمن توجه به مسائل اقتصادي و اجتماعي و حفظ منابع آب و خاک در حوضه هاي آبخيز، از علوم و تجربيات مختلف بهره گيري مي کند بدون آن که نقش مردم از نظر دور بماند. اين تعريف را محمد خسروشاهي کارشناس ارشد مهندسي آبخيزداري عنوان کرده و اين دانش را مايه حيات منابع طبيعي مي داند همان گونه که آب مايه حيات طبيعت است!
«رفيع زاده» رئيس اداره امور اجرايي آبخيزداري اداره کل منابع طبيعي آذربايجان شرقي معتقد است بهره برداري بهينه آب، خاک و گياه و به طور کلي منابع طبيعي با اجراي عمليات آبخيزداري حاصل مي شود.
به گفته وي اجراي عمليات آبخيزداري در حوضه هاي آبخيز، موجب پر آب شدن قنات، چشمه ها و چاه ها و در نهايت احياي خاک خواهد شد.
وي تصريح مي کند: بهره برداري بهينه از اراضي کم بازده از طريق اصلاح کاربري نامناسب اين اراضي را مي توان از فوايد مهم آبخيزداري قلمداد کرد.
رفيع زاده ادامه مي دهد: احياي حوضه هاي آبخيزداري علاوه بر کاهش سيلاب ها و حفظ خاک باعث بهبود کمي منابع آبي مي شود و جلوگيري از اثرات منفي عمليات توسعه اي بر روي منابع آب، خاک و پوشش گياهي در حوضه هاي آبخيز نيز از ديگر اثرات اجراي آبخيزداري است.
تاريخچه اي به قدمت سه دهه
معاون وزير اسبق جهاد کشاورزي در خاطره اي از «آبخيزداري» قبل از پيروزي انقلاب اسلامي مي گويد: تنها در سال ۱۳۵۱ از اين مبحث مهم در مجلس شوراي ملي نام برده شده و در آن زمان وزير کشاورزي پس از آن که لايحه اي را به رئيس مجلس مي دهد رئيس مجلس با حالت استهزاء خطاب به نمايندگان مي گويد: اين لايحه «انجيرداري!» را جناب وزير ارائه داده و آيا کسي هست راجع به آن نظري داشته باشد؟!
اما خوشبختانه تنها چند ماه پس از تشکيل «جهاد سازندگي» در سال ۱۳۵۸ شهيد مظلوم دکتر بهشتي به همراه چند تن از بنيان گذاران جهاد کشاورزي اقدام به مطالعات آب در کشور کرده و کميته آب جهاد سازندگي را راه اندازي کردند. سال ها پس از آن سازمان جنگل ها به سازمان جنگل ها، آبخيزداري و منابع طبيعي تغيير نام يافت و نمايندگان مردم در مجلس شوراي اسلامي بارها و بارها از مطالعات آبخيزداري، شناسايي حوضه هاي آبخيز، اختصاص بودجه براي عمليات آبخيزداري، تنظيم لوايح آبخوان و آبخيزداري و... نموده و در آخرين اقدامات معاون سازمان جنگل ها و آبخيزداري از شناسايي ۱۲۵ ميليون هکتار حوضه آبخيزداري در کشور خبر داده است.
محمدرضا شجاعي در جمع خبرنگاران با اعلام اين خبر افزود: طي ۲ دهه گذشته فعاليت هاي وسيعي براي رفع مشکلات آبخيزداري در کشور انجام شده و تا امروز ۲۵ ميليون هکتار عمليات آبخيزداري در مناطق بحراني کشور صورت گرفته است.
معاون سازمان جنگل ها ۸۰ ميليون هکتار از مجموع ۱۲۵ ميليون هکتار حوضه آبخيزداري را جزو «مناطق بحراني آبخيزداري» عنوان کرد و افزود: سالانه 16.7 ميليون تن خاک در کشور فرسايش مي شود که با برنامه ريزي هاي تدوين شده در برنامه پنجم توسعه قصد تک رقمي کردن آن را داريم.
راز ناکامي در ۳ دهه
«منصور دشتي» کارشناس ارشد و پژوهشگر مرکز تحقيقات جنگل و آبخيزداري دلايلي چند را براي ناکامي طرح هاي عظيم آبخيزداري بيان مي کند. اين کارشناس که سابقه فرصت مطالعاتي آبخيزداري در برخي از کشورها را نيز دارد، مي گويد: آبخيزداري يک دانش است که داراي عوامل و مولفه هاي مختلفي است و اين مولفه ها نيز خود از علوم مختلف طبيعي تشکيل شده است و در صورتي که يکي از اين مولفه ها را در اجراي طرح آبخيزداري لحاظ نکنيم همه پروژه تحت الشعاع قرار مي گيرد و نتايجي که از طرح انتظار داريم، به دست نخواهد آمد.
وي مي افزايد: براي اجراي يک طرح آبخيزداري بايد مطالعات زمين شناسي، توپوگرافي (پستي و بلندي هاي سطح زمين)، خاک شناسي، پوشش گياهي موجود و پوشش گياهي از بين رفته، دوره هاي بارش آسماني، مطالعات زيرساخت حوضه آبريز، سابقه اجراي طرح هاي قبلي آبخيزداري و آبخوان داري، محاسبات اقتصادي و توجيه سرمايه گذاري، آمايش هاي زيست محيطي و حتي سابقه و تاريخ وقوع زلزله در منطقه را بررسي کرد و از سرجمع اين اطلاعات پروژه نهايي آبخيزداري را طراحي کرد و از اين روست که متأسفانه در سال هايي که اقدام به طراحي اين پروژه ها کرده ايم، به دليل اين که چندين مولفه از مجموعه مطالعات اجرايي را رعايت نکرده ايم، شکست در اين طرح ها را رقم زده ايم. اين کارشناس باتجربه با ذکر چند مصداق به علل ميداني شکست و ناکامي طرح هاي آبخيزداري اشاره مي کند و مي گويد: در دهه ۶۰ با ايجاد ديواره هاي متقاطع خاکي در مسير سيلاب ها در دامنه کوه ها، گفته مي شد که طرح آبخيزداري اجرا کرده اند، پس از آن ديواره ها تبديل به کاشت درخت و تقويت پوشش گياهي در حوضه آبريز شد و مجريان مدعي شدند که پوشش گياهي موجب جلوگيري از سيلاب و نفوذ آب به سفره هاي زيرزميني مي شود، برخي از اين طرح ها تنها با هدايت آب هاي سطحي به چاهک و چاه هاي حفر شده در مسيل آب هاي سطحي خلاصه شد و مجريان مدعي بودند که با انتقال مصنوعي آب به سفره هاي زيرزميني طرح آبخيزداري و آبخوان داري اجرا کرده اند. در سال هاي دهه ۷۰ و ۸۰ به تقليد از برخي از کشورهاي پيشرو در اجراي اين پروژه ها، عمليات لرزه نگاري و ايجاد زمين لرزه هاي مصنوعي در حوضه هاي آبخيز، گروهي از کارشناسان مدعي شدند که به تقويت سفره هاي زيرزميني کمک کرده اند، احداث سدهاي زيرزميني به تقليد از برخي از کشورها هم به ادعاي برخي از کارشناسان و مجريان، «طرح آبخيزداري» ناميده شد، حتي ايجاد جنگل مصنوعي و آبياري سنتي مراتع ضعيف به منظور بالا بردن سطح سبز و پوشش گياهي هم از نظر برخي مجريان اين طرح ها، آبخيزداري ناميده شد و بودجه هاي کلان براي آن هزينه شد و نتيجه اي هم گرفته نشد.
دشتي با بيان اين که «الان هم مي توان جلوي ضرر را گرفت» ادامه داد: در ۵سال گذشته در حوزه مجلس (قانون گذاري) و هم در حوزه وزارت جهاد کشاورزي حمايت هاي قانوني و بودجه اي از اجراي طرح هاي آبخيزداري شده و برخي موانع تملک حوزه ها و اراضي و همچنين اختصاص اعتبارات، آبخيزداري مرتفع شد و لذا مي توان اميدوار بود که با نگاهي علمي و عزم عملي و اجرايي طرح هاي تقويت سفره هاي زيرزميني آب با اجراي طرح هاي آبخيزداري و آبخوان داري را عملي کرد.
«م.س» از کارشناسان امر ، موضوع آبخيزداري را از منظر ديگري نگريسته و معتقد است: آبخيزداري موضوعيتي براي کشور ندارد زيرا عرصه هايي که براي عمليات آبخيزداري انتخاب مي شود شرايط زيربنايي اين پروژه را ندارد و ابتدا بايد زيرساخت ها را فراهم کرد پس از آن به طراحي پروژه آبخيزداري اقدام کرد.
وي ادامه مي دهد: آبخيزداري در واقع ادامه فرآيند طبيعي ذخيره آب است بنابراين عمليات آبخيزداري بايد در عرصه هايي اجرا شود که از حداقل هاي بارش و ميانگين بارش کشوري برخوردار باشد نه اين که در برخي از عرصه ها اجرا شود که جزو کوير و يا حاشيه هاي کويري به شمار رود و متاسفانه اين اشتباهي است که در سال هاي گذشته رخ داده و بايد اصلاح شود.
ميلياردها ريال فقط روي کاغذ!
آبخيزداري به دليل وسعت عرصه و دخيل بودن چندين عامل محيطي، بودجه هايي را در قد و اندازه ميلياردي مي طلبد و البته در سال هاي ۸۵تا۸۹ بودجه هاي ميلياردي هم براي آن تعريف و طراحي شد و در حد حرف و لايحه و مصوبه باقي ماند. در سال۱۳۸۵ لايحه يک ميليارد دلاري آبخيزداري به تصويب هيئت وزيران رسيد و مراحل کارشناسي آن در سال۱۳۸۶ اتمام يافت. در سال۱۳۸۶ در کميسيون زيربنايي دولت هم مورد تصويب قرار گرفت با وجود اين با آن که پيش بيني مي شد با اجراي پروژه هاي اين اعتبار آسيب هاي وارده از طريق خشکسالي به بخش کشاورزي به طرز چشمگيري کاهش يابد و به حداقل برسد، پرداخت يک ميليارد دلار عملي نشد و عملا هر سال بر شدت افت منابع آب زيرزميني افزوده شده و مشکلات بيشتري دامن گير بخش کشاورزي و دشت هاي کشور شد.
«شجاعي» معاون آبخيزداري سازمان جنگل ها در سال گذشته (۱۳۸۹) گفت: قرار بود پس از اختصاص اين اعتبار طرح در سطح ۶ميليون هکتار اجرا شود و با اجراي طرح مذکور امکان ذخيره ۵ميليارد و ۸۰۰ميليون مترمکعب نزولات آسماني (معادل ۲۵برابر ظرفيت سدکرج) وجود داشت.
در سال۱۳۸۸ نمايندگان مجلس لايحه ۲۰۰۰ميليارد توماني آبخيزداري در کشور را تصويب کردند و به همان سرعت نيز اصل لايحه و بودجه تعريف شده آن به فراموشي سپرده شد.
در سال۱۳۸۹ بودجه آبخيزداري با احتساب اعتبار خشکسالي و ساير منابع رقم ۳هزار ميليارد ريال عنوان شد اما شجاعي با توجه به شدت تخريب حوضه هاي آبخيز آن را ناکافي دانست.
اين مسئول در تيرماه ۱۳۹۰ بار ديگر از نياز اعتباري سالانه ۵۰۰ميليارد ريال سخن گفته و از اختصاص نيافتن اعتبار مورد نياز طرح هاي آبخيزداري در برنامه پنجم توسعه گلايه مندي کرده است!
توجه به آبخيزداري
مبحث تامين آب کشاورزي و پروژه هاي آبخيزداري در تمامي سفرهاي استاني هيئت دولت مطرح و رئيس جمهور قول هاي مساعدي براي تقويت و اجراي پروژه هاي آبخيزداري داد.
در سفر استاني هيئت دولت در سال ۱۳۸۸ به استان هرمزگان، آقاي احمدي نژاد از ۲ برابر شدن اعتبارات آبخيزداري در اين استان خبر داد و در سفر استاني همان سال به استان فارس نيز از تامين اعتبار تمامي پروژه هاي آبخيزداري در استان خبر داد.
در سفر استان خوزستان نيز رئيس جمهور در بازديد از تاسيسات آب رساني طرح عظيم کشاورزي در جلگه خوزستان اعتبارات مورد نياز طرح هاي زهکشي و آبخيزداري اراضي دوطرف جاده اهواز- خرمشهر و اهواز- آبادان را به تصويب رساند.
يک عضو کميسيون کشاورزي، آب و منابع طبيعي مجلس هم مي گويد: بخش آبخيزداري و آبخوان داري کشور بايد به منظور توليد آب و ترميم تراز منفي بيلان آب کشور تقويت شود.
سيدمحمدرضا حاجي اصغري نماينده مردم ميانه در مجلس شوراي اسلامي در گفت وگو با باشگاه خبرنگاران مي افزايد: سدسازي در کشور يک نوع اقدام فيزيکي به منظور مهار و نگهداري آب است که با توجه به اقليم خشک کشور بايد اقداماتي براي توليد آب در کشور انجام شود.
به گفته وي توسعه آبخيزداري و آبخوان داري در کشور مي تواند تراز منفي بيلان آب را ترميم کند.
حاجي اصغري با بيان اين که در برنامه چهارم توسعه روي کاغذ بودجه خوبي براي توسعه آبخيزداري و آبخوان داري در نظر گرفته شده بود، تصريح مي کند: برخي از بندهاي برنامه چهارم توسعه طي سفرهاي استاني دوم و سوم هيئت دولت تصويب شد اما عملا اين اقدام بيش از ۱۰ درصد عملياتي نشد.
عضو کميسيون کشاورزي، آب و منابع طبيعي مجلس ادامه داد: در بودجه امسال هم اعتبار خوبي براي اجراي طرح هاي آبخيزداري و آبخوان داري ديده شده است که با اجراي آن ها تراز منفي بيلان آب کاهش مي يابد.
او خاطرنشان کرد: با توجه به اقليم خشک کشور سدسازي اقدامي براي مهار و نگهداري آب است در حالي که بايد آب از طريق آبخيزداري و آبخوان داري توليد شود.
فراتر از آبخيزداري فکر کنيد
اکنون به مرحله اي از نيازهاي آبي به ويژه در بخش کشاورزي رسيده ايم که بايد فراتر از آبخيزداري فکر کنيم و درصدد اجراي طرح هاي جامع آب در سراسر کشور باشيم.
اين جملات را محمدعلي دلاور عضو کميسيون کشاورزي آب و منابع طبيعي در پاسخ به «آخرين اخبار اجراي طرح هاي آبخيزداري» گفته و افزوده است: الان مديريت کلان آب کشور در انديشه توليد و استحصال آب از آب هاي مرزي (خارج شونده از کشور) است، برخي از مديران از واردات آب هم حرف مي زنند، اجراي طرح هاي جامع آب در استان ها هم در دستور کار سازمان هاي مربوط است، مباحث مربوط به آب هاي نامتعارف هم به شدت پي گيري مي شود، اجراي سيستم هاي آبياري با کم ترين پرت آب در دستور کار است، تعيين الگوي کشت متناسب با منابع آبي هر استان در دستور کار جدي جهاد کشاورزي در سراسر کشور است و اين گونه است که آب هم اکنون يکي از ۲ اولويت(آب وانرژي) مهم در ماموريت وزارت جهاد کشاورزي به شمار مي رود.
نماينده مردم درگز در مجلس شوراي اسلامي پي گيري مباحث ويژه آبخيزداري در کميسيون کشاورزي و... صحن علني مجلس را مداوم مي داند و مي افزايد: لحاظ کردن بودجه هاي منطقه اي و استاني براي اجراي اين طرح ها در سراسر کشور مورد تاکيد است. به گفته وي مطالعاتي که در مورد آبخيزداري و حوضه هاي آبخوان داري انجام شده و به تازگي پايان يافته، از بار علمي بيشتري نسبت به مطالعات گذشته برخوردار است و برخي از اين مطالعات بر اساس طرح جامع آب که کميسيون کشاورزي ۳ سال پيش با همکاري مرکز پژوهش ها انجام داد، همخواني و هماهنگي دارد و اين بار مي توان اميدوار بود که تحول اساسي در بحث آبخيزداري و آبخوان داري را شاهد باشيم.
به هر حال واقعيت اين است که شرايط اقليمي کشور از اين پس اجازه نخواهد داد که مسئولان و دست اندرکاران نسبت به طرح هاي تامين آب شرب و کشاورزي بي تفاوت و يا کم توجه باشند و اکنون که معاون جديد وزير جهاد کشاورزي و رئيس سازمان جنگل ها، مراتع و آبخيزداري حکم مسئوليت خود را به تازگي دريافت کرده انتظار است که اجراي طرح هاي بسيار بزرگ و متاسفانه نا تمام و يا راکد آبخيزداري در سراسر کشور رونق گرفته و شاهد تحول بنيادين در تامين آب کشاورزي عرصه هاي زراعي باشيم.
چکيده گزارش
کارشناسان آب و خاک يکي از راه هاي نجات کشور از شرايط کم آبي را اجراي پروژه هاي آبخيزداري در مناطق مستعد مي دانند و اين راهکار اگر با مطالعه و رعايت اصول فني و علمي باشد مي تواند ضمن جلوگيري از فرسايش خاک به تغذيه سفره هاي زيرزميني کمک شاياني بکند. با آن که آبخيزداري از سال ها قبل مورد تاکيد و توجه قرار گرفته و لوايح و طرح هاي ويژه اي نيز در دولت و مجلس تصويب شده ولي هنوز خيزهاي بلند متوليان براي آبخيزداري و توليد آب کشاورزي در حد حرف و شعار باقي مانده است.تحقق اهداف برنامه پنجم توسعه و کاهش ميزان فرسايش سالانه 7/16 ميليون تني خاک در کشور مستلزم تامين سالانه ۵۰۰ ميليارد اعتبار است. در شرايطي که ۱۲۵ ميليون هکتار حوضه آبخيزداري در کشور شناسايي شده و بيش از نيمي از آن مناطق بحراني است به نظر مي رسد اين فعاليت موثر بايد مورد توجه جدي تر قرار بگيرد و بيش از پيش حمايت و تقويت شود.


برگشت

letzte Änderungen: 1.11.2016 10:58