از نظر سياسي اجتماعي اين انجمن ها در چه شاخه هايي فعاليت مي کردند؟
به طور کلي انجمن هاي اين دوران را مي توان از لحاظ چارچوب نظري به چند دسته تقسيم کرد، انجمن هايي که مباني نظري آنها به ليبراليستي بود. نبايد اين سوء تفاهم ايجاد شود که اين انجمن ها به ليبراليسم معتقد بودند ولي اگر تداوم اين جريان را در نظر بگيريم به آن چارچوبه نظري مي رسند. اکثر انجمن هايي که در تهران ، تبريز ، رشت و انزلي وجود داشت انجمن هايي بودند که به سوسيال دموکراسي اعتقاد داشتند. ما از 1905 گروه سوسيال دموکرات ارمنيان تبريز را داريم که جرياني است که کاملا براساس اصول مارکسيسم و انترناسيونال دوم شکل گرفته ، اعضا به مطالعه مي پرداختند و بر اين نظريات مسلط بودند و با آن چارچوبه نظري به تجزيه و تحليل کردن جامعه ايران مي پرداختند. در همان تبريز ما گروههاي ديگر وجود داشتند يکي از آنها تشکلي است که علي موسيو باني آن بود و ديگري تشکلي فرهنگي که تقي زاده و تربيت آن را بنيان گذاشتند. اين تشکل ها در پيوند با سوسيال دموکراسي قفقاز بودند البته سوسيال دموکراسي قفقاز هم ويژگي هاي خاص خودش را داشته ، ارتباط اصلي آنان با سازمان يا گروه همت که يک تشکل سوسيال دموکرات مسلمانان در قفقاز بود مبتني بود . بعدها شعبه اجتماعيون و عاميون در تبريز بر پايه پيوند علي موسيو و تقي زاده شکل گرفت که رهبري آن با علي موسيو و نماينده شان در مجلس شوراي ملي تقي زاده بود .
در شهرهاي ديگر هم اين انجمن ها شکل گرفته بود؟
در رشت هم ، همزمان ، يک تشکل سوسيال دموکراتيک بود که چهره شاخص آن با حسين کسمايي بود. اينها همان کساني هستند که سازمان دهي تحصن در کنسولگري انگلستان را براي برقراري مشروطيت در کشور به گرفتند. در تهران هم يک تشکل سوسيال دموکرات متشکل از ميرزا جهانگير خان شيرازي ، مساوات ، حيدر خان عمواوغلي و ميرزا سليمان خان ميکده بود که بعد ها شعبه تهران اجتماعيون و عاميون را تاسيس کردند. در تهران انجمن هايي با گرايش ليبراليستي سمت و سو داشتند. مثلا انجمن صنيع الدوله . اين حال .در شهرهاي ديگر تشکلي که داراي چارچوبه فکري و مباني نظري باشد وجود نداشت.
با استناد به وضعيت موجود آيا مي توان در آن زمان انديشه غالب را انديشه سوسيال دموکراسي بدانيم ؟
سوء تفاهم نشود ، تعداد اين افراد در مقطع پيش از مشروطه فوق العاده اندک بود. مثلا در خود تبريز دو تشکل علي موسيو و تقي زاده حدودا 10 تا 15 نفر عضو بودند. هويت اين انجمن ها در اين زمان دورهم جمع شدن ، بحث کردن و يافتن راه حل براي مشکلات ايران بود. درمقاطع زماني خاص پخش شب نامه ها نيز جزو فعاليت عملي آنها بوده که از روي همين پخش شب نامه ها مي توان به تعداد اندک آنها پي برد. انديشه سوسيال دموکراسي آنهم با صبغه سازمان همت را به نوعي مي توان دربين روشنفکري آن زمان ـ که خود اصطلاح روشنفکري هم محل بحث دارد ـ غالب دانست . اما در بين مردم نمي توان چيز خاصي از حمايت يا آگاهي از حضور آنها را بيابيم ، با توجه به اين اصل که انقلاب مشروطه خود نيز کميت ناچيزي دارد که البته درتهران و تبريز فرق مي کند. به عقيده من انقلاب مشروطه ايران حاصل بيداري ايرانيان نبود بلکه حاصل شرايط مشخص اجتماعي بوده است.
مبنا و علل اقتصادي را براي شکل گيري اين جنبش وجود داشت؟
تلاشهاي زيادي براي بهبود اوضاع اقتصادي از عهد محمد شاه تا دوره مظفري صورت گرفت که غالبا به شکست منجر شد. تجار به شدت ناراضي بودند. براي مثال پيشه وري ايران در حال نابودي است ، کارگاههاي ريسندگي و بافندگي ما که در دوره فتحعلي شاه به يک اوج مي رسد در جايي مثل کاشان که حدود 3000 کارگاه داشته ، درعهد مظفري به حدود 250 کارگاه مي رسد. اصولا بحران را مي توان درهمه بخش هاي اقتصادي بوضوح ديد.
انجمن ها و تشکل ها پس از پيروزي جنبش به چه سمت و سويي رفتند و چه تشکل هايي در اين دوره شکل گرفتند؟
بعد از اينکه در 14 مرداد 1285 مظفر الدين شاه ناگزير به پذيرش مشروطه و در نتيجه تشکيل مجلس ملي شد، به تدريج تشکل هايي بوجود آمدند که که بصورت علني فعاليت مي کردند. اين انجمن ها را با چند ويژگي مي توان آنها را دسته بندي کرد . تعدادي انجمن صنفي مانند انجمن رفاهيه کفاشخانه ، انجمن حمامي ها يا انجمن تجار و ... بخش از انجمن ها انجمن هاي فرهنگي هستند که براي آموزش هاي متنوع مثل مباحث اجتماعي و دروس مدرسه فعاليت مي کردند. تعدادي انجمن هستند که در حيطه مسائل سياسي عمل مي کردند و از اصناف مختلف هم در اين انجمن ها عضو بودند. شاخص ترين اينها انجمن آذربايجان ، انجمن مظفري ، انجمن برادران دروازه قزوين و…بودند.
تعدادي از انجمن ها توسط ساکنين محلات ايجاد شده که اين انجمن ها به مسائل محلات مي پردازند .دسته ديگر انجمن ها ، انجمن هاي ديني _مذهبي بودند که براي امر به معروف و نهي از منکر تشکيل شدند. از ديگر انجمن هاي مذهبي انجمن طلاب بود که از انجمن هاي بسيار تندرو مشروطه بود و اتفاقا مشروطه خواه و ضد مشروعه خواهان بود. از ديگر انجمن ها مي توان از انجمن هاي ايالتي و ولايتي ياد کرد که از طرف قدرت يعني دولت و مجلس شوراي ملي به رسميت شناخته شده بودند و با عنوان بخشي از نظام مشروطه رسما به حساب آمدند .
اين انجمن ها شکلي از يک نظام خود گران محلي را از طريق انجمن ها پيش مي بردند و به دودسته انجمن هاي ايالتي و انجمن هاي ولايتي تقسيم مي شدند و با همکاري با حاکم شهر به اداره شهرها مي پرداختند .
انجمن هاي اقليت هاي مذهبي ، انجمن بني اسرائيل متعلق به يهوديان ، انجمن زرتشتيان و انجمن بابيان هم در همين دوره تأسيس شدند . دسته ديگر انجمن ها انجمن هاي شهرستانيهاي مقيم مرکز است ، اصفهاني هاي مقيم مرکز ، تبريزي هاي مقيم مرکز و… تشکل زنان از ديگر تشکلهايي است که در اين دوره به فعاليت مي پردازد ، اتحاديه غيبي نسوان داراي اساسنامه و کارت عضويت که البته آن روزها بليط ناميده مي شد بودند.
وجه غالب گرايش هاي اين انجمن ها چه بود؟
درميان انجمن ها گرايشات زيادي وجود داشت. اعم از اينکه صنفي بودند يا سياسي بعضي از آنها با حمايت دربار و بعضي ها با حمايت اجتماعيون و عاميون مواجه مي شدند. نکته ديگر که لازم است به آن توجه کرد صنفي بودن بعضي انجمن ها و عدم بهره مندي آنان از ايدئولوژي است .
فعاليت اين انجمن ها در دوران مشروطه و بعد از آن چگونه بود؟
اين انجمن ها داراي پراکندگي بسيار زياد بودند. هر اختلافي که با دربار محمد علي شاه پيش مي آمد انجمن ها وارد عمل مي شدند و نيروهاي خود را بسيج مي کردند. در بهارستان يا مسجد سپهسالار تحصن و يا اجتماع مي کردند ، غرفه مي زدند و فشار روي دربار مي آوردند براي عقب نشيني و نيز فشار روي مجلس اول که بعضا دچار تزلزل مي شدد. مثلا فشار روي مجلس درمورد پيگيري قتل فريدون زرتشتي از حرکت هاي انجمن ها براي هدايت مجلس به سمت وظايفش بود .در جربان واقعه توپخانه انجمن ها به سنگر بندي و حمايت از مشروطه مي پرداختند.
بعد از انقلاب مشروطه ، به جهت باز شدن فضاي جامعه گرايش هاي فکري و سياسي انجمن ها توانستند حرف و نظر خود را مطرح کنند. منافع بسياري از اين تشکل ها که مشخصا با اصناف و کسبه وکارمندان (مثلا اتحاديه تلگراف خانه) بود که از طريق اين تشکل ها پي گيري مي شد . در انجمن هاي صنفي عضويت فقط بر اساس صنف کاري بود و مسائل هر صنف توسط نماينده آنان در مجلس ملي که هرچند صنف يک نماينده درآن داشت پي گيري مي شد.
موانعي که گسترش اين انجمن ها بود در چه بود؟
فقدان سازماندهي مناسب و عضويت آزاد اعضا در هر تعداد انجمني که مي خواستند. ناهماهنگي و به همريختگي را بوجودآورده بود که باعث مي شد. عده اي با عضويت در تعداد زياد انجمن ها در رسيدگي به مشکلاتشان از طريق بسيج انجمن خود و نيز استفاده از امکانات آن به حل مشکلاتشان بپردازند . از منتقدين اين روند مطبوعات آن دوره بودند که عليه وضعيت نابهنجار انجمن ها بسيار به اعتراض مي پرداختند.
انجمن ها به همين صورت در شهرهاي ديگر وجود دارند، در رشت 13 تا 14 انجمن و در تبريز حدود 15 تا 16 انجمن داريم .درهمه جا تعداد انجمن ها بسيار زياد است و عملکردها نابسامان. زيرا جامعه اي که در عرصه سياسي در خفقان محض رشد کرده با بروز اندک آزادي براي رسيدن به آنچه مي خواهد برسد نياز به تجربه دارد و اين تجربه در دوره مجلس اول صورتبندي مي شود.وقتي افراد داراي مسؤوليت نيستند و پيوند با عرصه هاي سياسي و اجتماعي ندارند تا نقش ايفا کنند نوعي خود خواهي، خودمحوري، تک عمل گرايي ها و...پديد مي آيد .چرا چيزي بالغ بر 150 انجمن درتهران بوجود بيايد؟ نمي توان که فقط آنرا اختلاف بينشي و مباني نظري و خط مشي سياسي متفاوت قلمداد کرد ، ما همين تجربه را سال 57 دوباره تکرار مي کنيم . تعداد بسيار بسيار زيادي گروه و حزب و سازمان در ايران داريم که در کل جهان بي سابقه است. چند دستگي و هر گروهي ساز خود مي زدند.براي ساماندهي اين انجمن ها و خروج از وضعيت بحراني آن ، انجمني مرکزي ايجاد کردند که به هماهنگي و تمرکز انجمن ها مي پرداخت تا جلو چند دستگي و اقدامات موازي گرفته شود ، با اين اقدام همه تحت پوشش يک نيرو و پشت سر مجلس شوراي ملي که نماد قدرت مردم و مشارکت سياسي بود فرار گرفتند.
انجمن ها در اين دوره بسيار فعال و در ارتباط با يکديگر عمل مي کردند ، شهرها در ارتباط با هم کار مي کردند و رابط مردم با مجلس و مشروطه انجمنهايي بودند که در تهران فعال فعاليت مي کردند .در جربان واقعه توپخانه و مسائل مربوط به شيخ فضل الله نوري ، انجمن مجاهدين قزوين با حدود 100 نفر نيروي مسلح به تهران مي آيند تا به دفاع از مجلس ملي بپردازند .
از چه زماني در ايران در گذر به سوي مشروطه خواهي دست بردند به اسلحه و به نوعي ترور مطرح شد؟
دست بردن به اسلحه در دوره مجلس اول انجام گرفت. و پشت سر آن فرقه اجتماعيون و عاميون به سوسيال دموکراسي قفقاز متصل بودند و بخشي از سنت هاي آنها مثل بانک زني و ترور را در ايران پياده مي کردند. جالب آن است که اين اعمال سياسي حتي بين منشويک هاي حزب سوسيال دموکراسي روس و سوسيال دموکراتهاي اروپا ديده نمي شد . اولين ترور ، ترور اتابک امين السلطان ، توسط شعبه اجتماعيون وعاميون ، بخش فداييان آن و عضو آن عباس آقا صراف تبريزي صورت گرفت. در مجلس دوم هم ما با اين ترور ها و تهديد ها روبرو هستيم .
نقش ايرانيان مقيم خارج از ايران در اين جنبش به چه صورت بود؟
ايرانيان خارج از کشور که در مناطق مختلف زندگي مي کردند در دفاع از مشروطه ايران دست به حمايت زده و به تشکيل انجمن هايي پرداختند. انجمن هايي که تا قبل از مشروطه ماهيت آنها رسيدگي به زندگي و امور صنفي ايرانيان بود در آستانه وقوع مشروطه از آن حمايت کردند و به تبليغ مشروطه بين ايرانيان مقيم خارج از ايران پرداختند، انجمن ايرانيان باکو، عشق آباد، مصر، استانبول، عتبات و... حاميان مشروطه در ايران هستند. اين انجمن ها با روشنفکران کشورهاي محل خود در ارتباط بودند و براي مشروطه لايحه و طرح مي فرستادند و ارائه راهکار هايي براي پيشرفت کشور داشتند ، بعضا مقالاتي را ترجمه و به ايران مي فرستادند که در روزنامه هاي آن دوره به چاپ رسيده است . يا تلگرافها و طومارهايي مي فرستادند تا در مجلس شوراي ملي و روزنامه ها مطرح مي شده .بار عمده اين حرکت در قفقاز ، باکو و تفليس است و بر مبناي سوسيال دموکراتهاي عاميون و با کمک سازمان همت شکل مي گيرد.
سرنوشت اين انجمن ها در دوره استبداد صغير تا آستانه دوره پهلوي اول به کجا مي انجامد ؟
انجمن ها ي صنفي و سياسي با کودتا محمد علي شاه و آغاز استبداد صغير به تعطيلي کشيده شد. در بعضي شهرها مثل تبريز ، رشت و اصفهان در دوره استبداد صغير ، بعضي انجمن ها به فعاليت مخفي خود ادامه مي دهند . عمدتا اين انجمن ها با سوسيال دموکراسي اجتماعيون وعاميون مرتبط بودند که مثلا پشتيبان ساماندهي مشروطه خواهان تبريز يا رشت و انزلي ، اجتماعيون و عاميون بودند . در جريان به توپ بستن مجلس تعدادي از انجمن ها از نقاط مختلف براي دفاع از مجلس به تهران آمدند. مثلا به انجمن مظفري و آذربايجان که مشکلات اساسي با حکومت داشتند. در اين دوره يعني در دوره استبداد صغير بحث مبارزه با استبداد ، دستيابي مجدد به مشروطه و باز گشايي مجلس مطرح بود ، که عمدتا انجمن هاي موجود مثل انجمن مجاهدين رشت و اصفهان جهت اسقرار مجدد مشروطه و مبارزه با محمد علي شاه وارد عمل مي شدند. ساماندهي نيرو ، هماهنگي ، تهيه پول و امکانات و...البته دراين مقطع انجمن هاي ايراني خارج از کشور هم وارد عمل شدند و به مشروطه خواهان کمک کردند. به نحوي که از طرف قفقاز سلاح ، نيرو و کمک به تبريز و رشت وارد مي شود که به شکل نيروي مسلح چند مليتي به مبارزه براي مشروطه دادند.
انجمني مثل انجمن استانبول به شکل بازوي تبليغاتي وارد عمل شد و انجمن سعادت استانبول خود را دنباله انجمن ايالتي تبريز معرفي کردند. شعبه زنان اين انجمن که درهمان استانبول مستقر توسط نامه نگاري به دولي که نظام پادشاهي با ملکه هاي آنها مکاتبه کردند و از آنها مي خواهند تا با فشار بر دولت محمد علي شاه وي را وادار به پذيرش مشروطه و باز گشايي مجدد مجلس کردند.
با پايان استبداد صغير و تشکيل دوباره مجلس شوراي ملي ما ديگر با پديده انجمن روبرو نيستند. در اين مقطع احزاب روي کار مي آيد که شکل پيشرفته تر ساماندهي اجتماعي بود. احزابي چون حزب دموکرات عاميون ، اعتداليون ، اتحاد و ترقي روي کار آمدند که داراي اساسنامه ، مرامنامه و ارگان مطبوعاتي خاص خود داشتند.
در اين مقطع ما شاهد شکل گيري سريع اتحاديه ها به جاي انجمن هاي صنفي بوديم که در فاصله 1298 -1300 اتحاديه هاي کارگري به فعاليت جدي مي پرداختند حتي روزنامه داشتند. در مورد انجمن هاي ايالتي و ولايتي ادامه فعاليت را تا سالها بعد از مشروطه در ايران بوديم که نيز انجمن هاي بلديه که در تماس با انجمن هاي ايالتي و ولايتي و حکومت براي رفاه حال محلات و مردم عمل مي کردند و در داخل محل نيز انتخاباتي صورت مي گرفت تا اعضاي آن براي مسائل محله عمل کنند.
منبا :
خبرگزاري ميراث فرهنگي ـ گروه فرهنگ
گفتگوی پروانه وحید منش با محمد حسین خسرو پناه نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر
جهت درج در تارنمای حزب سوسیال دمکرات ایران صفحه تاریخ حزب سوسیال دمکرات ایران ( فرقه اجتماعیون – عامیون )
با سپاس از رفیق پیمان بعلت زحمات زیادی که بر گردن وی نهاده ام .
|
